Kỳ nghỉ Quốc khánh vừa khép, đội tuyển bóng đá nam Trung Quốc đã nộp cho cổ động viên cả nước một bài thi khiến người ta nghẹt thở. Bốn trận đấu quốc tế cấp A trên sân nhà, trận đầu hạ Maldives, rồi thua ba trận liên tiếp, ba trận không ghi bàn, thủng lưới chín bàn. Điều khiến người ta sững sờ hơn: hai trong số các đối thủ, Tajikistan và Palestine, lại là những đội mà Trung Quốc chưa từng thua trong lịch sử đối đầu.

Tối 6 tháng 10, đèn sân bóng Long Hưng, Trùng Khánh tối sầm, còi hết trận vang lên, bảng tỷ số dừng ở 0-1. Trên khán đài, có người lặng lẽ rời đi, có người quát lớn, lại có cổ động viên tại chỗ hô "Thiệu Giai Nhất phải xuống ghế". Tôi nhìn lại bản phát lại, cảm xúc dâng lên không phải giận, mà là một cảm giác phi lý khó gọi tên, như đang đứng trong một vở kịch câm mà logic đã sụp.

Chúng ta đang chứng kiến một đội tuyển quốc gia mài chiến thuật, hay đang nhìn một cuộc trượt dốc liên tục, thanh tẩy danh dự về số không?

Từ 3-0 đến 0-9, chỉ cách nhau mười hai ngày đêm

Quay lại ngày 24 tháng 9, trận khai mạc Giải giao hữu bóng đá quốc tế Trùng Khánh, Trung Quốc gặp Maldives. Trận đó nhịp độ trôi chảy, Vương Tử Minh lập hat-trick ở hiệp hai, 3-0 gọn gàng. Sau trận mạng xã hội bàn tán không ngớt: sơ đồ mới bắt đầu có đường nét, hàng công cuối cùng có điểm kết thúc ổn định, sức sống nơi tấn công lâu rồi vắng mặt dường như đang hồi lại.

Nhưng chỉ ba ngày sau, ngày 27 tháng 9 làm khách trước New Zealand, tỷ số đột ngột đảo thành 0-3. Cả trận bị động, công thủ mất cân, cú sút thưa thớt, không phải vận rủi, mà là bị áp chế toàn diện ở mặt kỹ chiến thuật.

Khoảnh khắc đó tôi đã nhận ra điều bất thường. New Zealand dù là đội mạnh châu Đại Dương, nhưng chưa từng vào vòng chung kết World Cup; thể chất nổi bật, tổ chức kỹ thuật thô, trong phạm vi châu Á vốn thuộc nhóm giữa và dưới. Vậy mà Trung Quốc bị đối phương áp đảo suốt trận, không còn sức đáp trả, cả ba bàn thua đều từ lỗ hổng phòng ngự và sai sót khi đưa bóng ra, không có chút may rủi nào.

Thất bại thật sự bắt đầu ngày 2 tháng 10 trước Palestine. Trước trận dư luận nhìn chung coi nhẹ. Đội này trải qua chiến lửa, giải trong nước gián đoạn quanh năm, trụ cột rải ở các giải hạng thấp châu Âu, thực lực trên giấy trông yếu. Nhưng còi hết trận, tỷ số viết rõ 0-5.

Năm bàn thua không phải thua sát nút, không phải suýt hòa, mà là thất bại kiểu bị nghiền nát đến tận cùng. Hiệp một, Lưu Dương phá bóng đội nóc, trực tiếp tạo đường kiến tạo phản lưới; hàng giữa đối phương chuyền bóng như mây trôi nước chảy, di chuyển ăn ý hơn hẳn phía mình; khi Đào Cường Long đối mặt thủ môn đẩy bóng vọt xà, tinh thần cả đội đã âm thầm tan.

Bốn ngày sau, ngày 6 tháng 10 trận khép lại gặp Tajikistan. Số liệu trước trận rất có sức nặng: sáu lần gặp nhau, Trung Quốc 4 thắng 2 hòa bất bại, ghi 9 bàn chỉ thủng lưới 1; Asian Cup năm nay còn cầm hòa 0-0, lợi thế tâm lý rõ.

Thực tế thì lạnh thấu xương. Phút 53, cú sút xa của đối phương trúng khung thành nảy xuống đất, thủ môn Lưu Điện Tọa cản phá trượt tay, Khanonov lao vào đá bồi phá lưới. Một sai lầm sơ đẳng kiểu sách giáo khoa đã chôn cả trận. Đau lòng hơn là phút 58, Vi Thế Hào trong tình huống không tranh chấp đánh khuỷu tay đối phương, hai thẻ vàng thành một thẻ đỏ, bị đuổi. Ba mươi phút còn lại chơi thiếu người, hy vọng lật ngược tắt hẳn.

Bốn trận kết thúc: 1 thắng 3 thua, ghi 3 bàn thủng lưới 9. Chiến thắng duy nhất đến từ Maldives, đội yếu xếp sau mình hàng chục bậc trên thế giới, quốc gia còn chưa xây dựng xong. Ba trận còn lại đều thua, và không ghi được bàn nào, hiệu số là -6.

Có người biện hộ đây chỉ là giao hữu, trọng tâm là xem người mới, chỉnh đội hình, thành tích không nên khắt khe. Nhưng phải nhớ: cả bốn trận đều là trận cấp A chính thức được FIFA công nhận, điểm tính vào bảng xếp hạng chính thức, ghi vào sử đội tuyển. Nếu mỗi lần thua đều lấy tập quân làm cớ, thì bốn năm, năm năm thậm chí mười năm tập trung, sao không đổi lấy được dù một chút tiến bộ?

Nếu chỉ là thua bóng, cổ động viên xả vài câu rồi cũng nguôi. Điều thật sự lạnh sống lưng là khủng hoảng cấu trúc được bóc từng lớp sau những tỷ số.

Hai lần thua đầu tiên trong lịch sử đã xé lớp vải che nào

Sau thất bại 0-1 trước Tajikistan, một nhóm số liệu nhanh chóng phủ sóng: đây là lần đầu đội tuyển bóng đá nam Trung Quốc thua đội này trong trận chính thức.

Sáu lần gặp trước đó, từ vòng loại World Cup 1997 đến Asian Cup 2024, suốt hai mươi bảy năm, Trung Quốc 4 thắng 2 hòa chưa từng thua. Lần gần nhất bị Tajikistan ghi bàn còn phải lần về trận thắng 3-1 tại Asiad 1998, trọn 26 năm giữ thế áp đảo tuyệt đối trước đội Trung Á này.

Còn giờ, không chỉ tấm khiên bất bại vỡ, mà không ai nhận ra đối phương đã lột xác từ lúc nào.

Mỉa mai hơn, chỉ bốn ngày trước, ngày 2 tháng 10, thảm họa 0-5 cũng làm mới một kỷ lục: lần đầu trong lịch sử đội tuyển bóng đá nam Trung Quốc thua Palestine. Đội này thậm chí không vận hành trọn vẹn giải trong nước, đa số cầu thủ khoác áo hạng ba Đức, Segunda B Tây Ban Nha và các giải hạng dưới, vậy mà đánh cho chúng ta không còn cách chống đỡ.

Hai trận liên tiếp, hai mục thua đầu tiên trong lịch sử đội. Đây không phải dao động ngẫu nhiên, mà là bằng chứng trình độ thi đấu thoái hóa theo kiểu rơi thẳng.

Một thay đổi thứ hạng đặc biệt chói mắt. Sau trận này, bảng xếp hạng thế giới FIFA mới nhất ra mắt, Trung Quốc từ hạng 94 tụt xuống hạng 95; còn Palestine nhờ chiến thắng đậm này điểm tăng vọt, lần đầu trong lịch sử vượt mặt, lên hạng 94.

Thứ hạng trong khu vực châu Á còn chật vật hơn, trượt xuống hạng 15, mức thấp mới trong những năm gần đây.

Tôi đã xem các bảng FIFA qua các năm. Năm 1998, đội tuyển Trung Quốc đứng thứ 37 thế giới, đó là thời vàng dám quần với Hàn Quốc, dám đối công Iran ở vòng loại World Cup.

Sau đó đi xuống một mạch, năm 2013 từng chạm đáy hạng 109, tệ nhất lịch sử. Nay dù ở hạng 95, bề ngoài còn chấp nhận được, nhưng trong phạm vi châu Á đã từ nhóm tuyến hai trượt về mép hạng ba.

Nhìn hàng xóm gần: đội Việt Nam vài năm trước còn là đối tượng mình dễ dàng nắm trong tay, nay đã đăng quang ở giải Đông Nam Á; đội Thái Lan còn đấu đến phút cuối với chúng ta ở vòng loại trực tiếp Asian Cup 2019. Hệ thống đào tạo trẻ của hai nước liên tục ra lực, giải đấu chuyên nghiệp tiến từng bước vững, đường dẫn nhân tài ngày càng rõ.

Còn chúng ta? Không những không đuổi kịp, mà đứng yên thậm chí lùi. Thời chứng sợ Hàn, ít nhất Hàn Quốc vẫn là cột mốc đáng ngước nhìn; hôm nay, những đối thủ ngày trước gần như không thèm để mắt như Tajikistan và Palestine lại có thể phi ngựa thoải mái trên sân nhà của mình, phá lưới ung dung.

Thiệu Giai Nhất chính thức nhận ghế ngày 5 tháng 11 năm ngoái, tại họp báo nhậm chức tuyên bố trịnh trọng: "Nhiệm vụ hàng đầu là dựng lại niềm tin của bóng đá Trung Quốc." Khi ấy dư luận còn kỳ vọng. Huấn luyện viên nội hiểu tình hình trong nước, quãng du học Đức cho ông tầm nhìn quốc tế, thời cầu thủ cũng có tố chất chiến thuật.

Gần một năm trôi qua, niềm tin không thấy đâu, thể diện thì đã quét sạch.

Phản ứng đầu tiên của không ít cổ động viên là đổi thuyền trưởng, nhưng sa thải huấn luyện viên trưởng, liệu có thật sự bấm được nút khởi động lại?

Hai chữ xuống ghế khó gỡ được chuyện trước mắt

Trong sân Long Hưng, Trùng Khánh, tiếng hô "Thiệu Giai Nhất xuống ghế" quả thực đã vang lên. Họp báo sau trận, ông chủ động nhận trách nhiệm, nói thẳng việc bố trí tại chỗ chưa đúng, độ tập trung của cầu thủ chưa đủ.

Nhưng tôi vẫn cho rằng, lúc này đổi thuyền trưởng vội vàng thực chất là uống thuốc độc cho đỡ khát.

Thiệu Giai Nhất năm nay 45 tuổi, lý lịch cầm quân cực kỳ hạn chế: trước đó chỉ đưa Thanh Đảo Tây Hải Ngạn từ hạng nhất Trung Quốc lên giải siêu hạng, và hoàn thành nhiệm vụ trụ hạng. Một huấn luyện viên trụ hạng giải siêu hạng, đột ngột nắm ấn đội tuyển, bản chất là cách xếp tạm để đỡ đáy.

Thế khó khi ông nhận đội khó đến mức nào? Ivanković vừa dẫn đội ở vòng loại World Cup với 3 thắng 7 thua, đứng cuối bảng và bị loại, thậm chí không có suất play-off; đội hình mới cũ chuyển giao mất cân nặng, lão tướng công trạng khó nói còn phong độ, tài năng trẻ thiếu tôi luyện thực chiến; hệ sinh thái giải chuyên nghiệp trong nước tiếp tục xấu đi, câu lạc bộ vận hành khó khăn từng bước.

Nhìn kỹ danh sách tập trung kỳ này, một tỷ lệ đáng kể cầu thủ lần đầu được gọi lên đội tuyển. Bắc Thanh Thể thao sau trận viết: trong số cầu thủ đội tuyển kỳ này, không ít người năng lực tổng hợp chưa đạt chuẩn cầu thủ đội tuyển. Lời lẽ sắc, nhưng chỉ đúng chỗ cốt lõi.

Vì sao vậy? Giải siêu hạng Trung Quốc vốn đã ít cầu thủ chất lượng để chọn. Người đang có phong độ thì tuổi đã cao, thể lực và phản xạ giảm rõ; cầu thủ trẻ thì phần nhiều ngồi ghế dự bị ở câu lạc bộ, thiếu tôi luyện ở trận cường độ cao, gọi vội lên đội tuyển thì kết quả có thể đoán được.

Sau trận Thiệu Giai Nhất nhấn mạnh việc xem xét cầu thủ vùng biên và cho người mới cơ hội, hướng đi không sai. Đội tuyển quả thực cần đổi mới. Nhưng đổi mới tuyệt đối không phải đập đi xây lại, càng không phải một trận xoay năm người đá chính rồi bị đối phương bơm năm bàn. Kiến trúc lý tưởng phải lấy cầu thủ đã chín làm trục, người mới gắn vào để học, lớn dần.

Đáng tiếc, hiện chúng ta đang thiếu đúng cái trục đó. Vi Thế Hào có sức chiến đấu ngay, nhưng quản lý cảm xúc nhiều lần thành mối họa, trận này lại nhận thẻ đỏ; Vũ Lỗi đã nhạt khỏi danh sách đội tuyển; các vị trí còn lại, không còn một ai có thể gánh cờ ổn định trên sân châu Á.

Vậy Thiệu Giai Nhất có bắt buộc phải xuống ghế không? Nhìn từ thành tích, ba trận thua liên tiếp, không ghi bàn, hai lần thua đầu tiên trong lịch sử, quả khó thoái thác trách nhiệm. Nhưng dù đổi thuyền trưởng, người mới có thể xoay chuyển càn khôn từ không khí?

Nhìn lại mười năm gần đây, thuyền trưởng đội tuyển Trung Quốc thay liên tục: Perrin, Cao Hồng Ba, Lippi, Lý Thiết, Lý Tiêu Bằng, Janković, Ivanković… chín lần đổi ghế, tiếng tăm người sau át người trước, kết quả thế nào? Thành tích tốt nhất vẫn dừng ở World Cup 2002, hơn hai mươi năm sau chưa chạm lại ngưỡng World Cup.

Đổi thuyền trưởng chưa bao giờ là linh đan. Lippi quý là huấn luyện viên vô địch World Cup, cuối cùng sau khi thua Việt Nam ở vòng 12 đội đã từ chức trong u ám, nói thẳng không muốn nhận lương không. Đến danh sư tầm thế giới còn không cứu được, nói gì người khác?

Ổ bệnh không nằm ở ghế thuyền trưởng, mà ở nền móng. Đầu tư đào tạo trẻ năm này qua năm khác, người thật sự thành tài được bao nhiêu? Sau khi bong bóng tiền vàng rút, chức năng tạo máu thật của giải đấu còn bao nhiêu? Dân số bóng đá tầng đáy teo đến mức nào? Những vấn đề tầng sâu này một ngày chưa phá, đổi một trăm thuyền trưởng cũng uổng công.

Đương nhiên, thực tế không thể né: tháng 1 năm sau Asian Cup sắp khai mạc. Ra quân với trạng thái hiện tại, trước Nhật Bản, Hàn Quốc, Iran và các đội đỉnh châu Á, e sẽ gặp những tỷ số còn thảm hơn. Khi ấy, hai chữ xuống ghế e đã không xoa được cơn bão dư luận.

Có người bông đùa: "Bóng đá chẳng qua là trò giải trí, thắng thua làm gì phải nghiêm?" Lời thì nhẹ, nhưng bỏ qua một sự thật tàn khốc: một nước lớn mười bốn trăm triệu dân, vậy mà khó tìm được mười một người để lập một đội tuyển có sức cạnh tranh, điều đó có hợp lý không? Dân số Nhật Bản chưa đến một phần ba nước ta, vậy mà đã nhiều lần đối đầu trực diện Đức, Tây Ban Nha trên sân World Cup; còn chúng ta, đến Việt Nam, Thái Lan cũng bắt đầu mất lợi thế tâm lý.

Đó mới là tuyệt vọng sâu nhất, không phải một trận thua nào đó, mà là quỹ đạo rơi không thấy đáy. Không biết khi nào chạm đáy, càng không biết lần tan vỡ sau đối tượng có phải Guam, có phải Maldives hay không.

Hai chữ xuống ghế hô thì sướng, ba giây là tan. Nhưng món nợ bóng đá Trung Quốc tích lại, lẽ nào một tờ giấy chấm dứt hợp đồng trả hết được?

Cập nhật lúc 2026-10-08 12:42