Nhắc đến Trường chinh, trong đầu nhiều người hiện lên khí phách hào hùng "vạn sông nghìn núi chỉ là chuyện thường". Nhưng cuộc Trường chinh thật sự tàn khốc hơn nhiều so với những gì viết trong thơ. Có vài chặng đường mà những người đã đi qua khi nhớ lại đều dùng những từ như "thế giới của cái chết" và "thời khắc đen tối nhất".

Nỗi tuyệt vọng bên sông Tương: người ngã xuống sông từng mảng từng mảng

Cuối tháng 11/1934, Hồng quân Trung ương đến bờ sông Tương ở Quảng Tây, Quốc dân đảng điều động gần 300.000 quân bố trí tuyến phong tỏa thứ tư, nhằm bao vây tiêu diệt Hồng quân ở bờ đông sông Tương.

Quân đoàn 1 Hồng quân liều chết giao chiến với quân Tương ở Cước Sơn Phô suốt năm ngày, thương vong gần 6.000 người. Quân đoàn 8 Hồng quân mới thành lập được hai tháng, khi gấp rút vượt sông Tương ở bến Phượng Hoàng Chủy, máy bay địch bổ nhào bắn phá, quân Quế từ phía sau đuổi tới, những chiến sĩ nhỏ tuổi "như những khối gỗ xếp bị xô đổ, từng mảng ngã xuống dòng nước sông lạnh giá". Sau trận chiến sông Tương, Hồng quân Trung ương từ hơn 86.000 người lúc xuất phát giảm mạnh xuống còn hơn 30.000 người.

Điều khiến người ta nghẹt thở hơn là nỗi tuyệt vọng "không biết còn có thể đi tiếp được hay không". Sư trưởng Sư đoàn 34 Hồng quân Trần Thụ Tương dẫn quân chặn hậu, bị bao vây, bị thương nặng và bị bắt. Ông chịu đựng cơn đau dữ dội, thò tay từ vết thương vào bụng, giật đứt ruột của chính mình, năm đó ông mới 29 tuổi. Nước sông Tương bị máu nhuộm đỏ, người dân địa phương nói, mấy năm liền không dám uống nước sông.

Nỗi tuyệt vọng trên thảo nguyên: chết đói và lún xuống từng ngày

Sau sông Tương, Hồng quân lại đi đến vùng thảo nguyên đầm lầy ở tây bắc Tứ Xuyên. Người địa phương gọi vùng thảo nguyên này là "biển chết trên đất liền", ngay cả những người chăn nuôi có kinh nghiệm cũng không dám đi vào mùa mưa.

Nỗi tuyệt vọng trên thảo nguyên không phải kiểu chết dứt khoát như khi đánh trận, mà là bị bào mòn đến chết từng chút một. Hồng quân vượt thảo nguyên có ba nỗi sợ: sợ lún vào đầm lầy, sợ mưa đường trơn, sợ vượt sông. Một bước hụt chân, càng vùng vẫy càng lún sâu, đồng đội bên cạnh đưa tay kéo, hai người cùng bị vũng bùn nuốt chửng. Đi đến cuối, nhiều người không phải bị bắn chết, mà là chết đói, chết rét, chết bệnh.

Lương thực ăn hết thì ăn rau dại, rau dại ăn hết thì ăn rễ cỏ vỏ cây, rễ cỏ vỏ cây cũng không còn, thì lấy thắt lưng, giày da, yên ngựa trên người nấu lên ăn. Lão Hồng quân Khấu Khánh Diên nhớ lại: "Đến cuối cùng chẳng còn gì để ăn nữa, thắt lưng, yên ngựa, giày da đều đem nấu ăn."

Có một chi tiết đặc biệt nhói lòng. Tháng 8/1935, Quân đoàn 3 Hồng quân đi trên thảo nguyên tròn bảy ngày, cuối cùng đến được bờ sông Ban Hựu. Vương Bình, khi đó là chính ủy Trung đoàn 11 Quân đoàn 3 Hồng quân, được lệnh đi đón các chiến sĩ phía sau, dùng ống nhòm thấy trên bãi sông có ít nhất bảy, tám trăm người đang ngồi, trong lòng thở phào nhẹ nhõm. Đến khi ông đi lại gần mới phát hiện, các chiến sĩ ngồi tựa lưng vào nhau, bất động, tất cả đều đã tắt thở. Ngay trước khoảnh khắc sắp ra khỏi thảo nguyên, họ đã gục ngã trên đoạn đường cuối cùng.

Nỗi tuyệt vọng sâu nhất là nội bộ sắp chia rẽ

Nhưng sau này khi Mao Trạch Đông nhớ lại Trường chinh, ông nói thời khắc đen tối nhất không phải sông Tương, cũng không phải thảo nguyên.

Năm 1960, Snow hỏi Mao Trạch Đông: "Thời khắc đen tối nhất trong cuộc đời ông là khi nào?" Câu trả lời của Mao Trạch Đông là: "Đó là trên đường Trường chinh năm 1935, cuộc đấu tranh với Trương Quốc Đào ở thảo nguyên. Khi đó trong Đảng đứng trước nguy cơ chia rẽ, thậm chí có thể xảy ra nội chiến mà tiền đồ không thể đoán trước."

Bên sông Tương chết mấy vạn người, trên thảo nguyên hy sinh cũng mấy vạn người, nhưng Mao Trạch Đông nói, những điều đó đều không phải là đen tối nhất. Đen tối nhất là chính đội ngũ của mình sắp đánh nhau. Trương Quốc Đào cậy Phương diện quân 4 Hồng quân đông người nhiều súng, công khai lập riêng một "Trung ương" khác, muốn dẫn quân xuống phía nam, hoàn toàn chia tách với Trung ương. Điều này có nghĩa là Hồng quân có thể phải đánh một trận người nhà đánh người nhà trên thảo nguyên. Bên ngoài có mấy chục vạn quân truy đuổi, bên trong có khủng hoảng chia rẽ, con đường phía trước ở đâu, không ai biết.

Trong tuyệt vọng họ vẫn bước qua

Phương diện quân 4 Hồng quân vì đường lối sai lầm của Trương Quốc Đào mà riêng thảo nguyên đã phải vượt ba lần, khi vượt thảo nguyên lần thứ hai, vẫn còn thấy thi thể của những đồng đội hy sinh trong lần vượt thảo nguyên đầu tiên, có người tay nắm tay ngã xuống đất, có người nằm sấp trên mặt đất, trên lưng vẫn cõng một đồng đội khác.

Chính trong hoàn cảnh cả thể xác lẫn tinh thần đều đã đến giới hạn như vậy, Hồng quân vẫn đi hết hai vạn năm nghìn dặm, đến được Thiểm Bắc. Nhìn lại chặng đường này, điều khiến người ta chấn động nhất không phải là khẩu hiệu "không sợ hy sinh", mà là những con người cụ thể, đói đến mức ăn thắt lưng, rét đến mức khoác áo mỏng vượt thảo nguyên dưới 0 độ, lún vào vũng bùn vẫn còn bước về phía trước. Tuyệt vọng là tuyệt vọng thật sự, nhưng họ đã không dừng lại.

Cập nhật lúc 2026-10-13 20:20